وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
در قلب کویر و دشتهای خراسان جنوبی، جایی که بادهای دیرین سالها چرخهای عظیم آسبادها را به حرکت درآوردهاند، اکنون یک تکاپوی اداری و استراتژیک در جریان است. ثبت جهانی آسبادهای ایران، یک پروژه فرهنگی یا یک رویای دیرینه نیست، حالا مسابقه با زمان تبدیل شده است. با نزدیک شدن به ضربالاجل دیماه، مسئولین استان در وضعیتی قرار گرفتهاند که باید در مدت کوتاهی، سالها مطالعات و مستندات را به نتیجه برسانند تا این گنجینه صنعتی-تاریخی، جایگاه خود را در فهرست میراث جهانی یونسکو تثبیت کند.
تقسیم کار در مثلث میراث
این پرونده، یک پروژه تکبعدی نیست، بلکه یک عملیات مشترک میان سه استان خراسان جنوبی، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان است. برای اینکه این حجم از اطلاعات به زبان استاندارد جهانی درآید، تخصصها تقسیم شده است: خراسان جنوبی بر مطالعات مردمشناسی، خراسان رضوی بر تحلیلهای تطبیقی بینالمللی و سیستان و بلوچستان بر تکمیل مطالعات تخصصی تمرکز کردهاند. نکته حائز اهمیت این است که آسبادها، مرز نمیشناسند؛ این میراث در افغانستان نیز ریشه دارد و تلاش فعلی، تلاشی برای ثبت یک فرهنگ مشترک است که خاستگاه اصلی آن در خاک ایران است.
محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار، با صراحت اعلام کرده است که فرصت برای تکمیل این پرونده محدود است و هیچ مهلت جدیدی در پیش نیست. این یعنی دستگاههای اجرایی باید از روالهای اداری کند و سنتی خارج شوند و با رویکردی عملیاتی، الزامات فنی شورای بینالمللی بناها و محوطهها (ایکوموس) را اجرا کنند.
تبدیل تاریخ به اقتصاد
اشتباه است اگر تصور کنیم ثبت جهانی تنها به معنای کسب یک عنوان افتخارآمیز است. نگاه عمیقتر به این پروژه نشان میدهد که هدف نهایی، تبدیل سنگ و باد به سرمایه و اشتغال است. در سند آمایش سرزمین خراسان جنوبی، گردشگری در کنار معدن، یکی از دو موتور محرک توسعه استان تعریف شده است. ثبت جهانی یعنی قرار گرفتن در رادارهای گردشگری دنیا، جذب سرمایهگذاری خارجی و در نهایت، رونق اقتصادی برای روستاهایی که آسبادها در آنها قرار دارند.
اما این مسیر، چالشهای خاص خود را دارد. یکی از گرههای اصلی، موضوع مالکیت زمینها و حریم آسبادهاست. برای موفقیت این پروژه، باید ترس مالکان از محدودیتهای قانونی جایگزین شود و آنها حس کنند که ثبت جهانی، نه یک محدودیت، بلکه عاملی برای افزایش ارزش املاک و درآمدزایی آنهاست.
چالش بقا
در حالی که استان خراسان جنوبی با داشتن بیش از ۷۵ درصد آسبادهای کشور، نقش محوری در این پرونده دارد، اما یک حقیقت تلخ وجود دارد: هیچ آسباد فعالی که چرخه کامل آسیاب کردن گندم را انجام دهد، در استان موجود نیست. سید احمد برآبادی، مدیرکل میراث فرهنگی، به درستی اشاره میکند که ثبت جهانی بدون مرمت و باز زندهسازی ناقص است. ارزش جهانی این آثار در فناوری بادی آنهاست؛ پس اگر این بناها تنها به صورت ویرانههایی خاموش باقی بمانند، جذابیت خود را برای یونسکو از دست خواهند داد. راهکار پیشنهادی برای عبور از بنبست مالی، استفاده از مدلهای نوین است؛ از مسئولیت اجتماعی شرکتها گرفته تا نشاندار کردن مالیات و مشارکت بخش خصوصی.
میراثی که نباید در غبار زمان گم شود ثبت جهانی آسبادها، فرصتی است برای بازتعریف هویت صنعتی ایران در جهان. اما این موفقیت در گرو این است که هماهنگی میان شهرداریها، سازمانهای محیطزیستی و نهادهای میراثی از حالت اداری به حالت عملیاتی تغییر کند. ثبت جهانی آسبادها، میان یک فرصت طلایی و یک شکست تاریخی در نوسان است. فاصله ما با این موفقیت، تنها چند ماه است، اما این فاصله با تضاد عمیقی میان ادعا و واقعیت پر شده است. تا زمانی که چرخهای این بناها دوباره به حرکت درنیاید، هرگونه تلاش برای ثبت جهانی، ادعایی توخالی خواهد بود. ساعت در حال حرکت است و پرسش اصلی این است: آیا تا دیماه، ارادهای عملی جایگزین روالهای اداری میشود یا خیر؟
