وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
در حالی که استان خراسان جنوبی در تلاش برای توسعه زیرساختهای حیاتی نظیر آب، گاز و راهسازی است، حقیقتی تلخ در حاشیه این مسیرها در جریان است: طبیعت بکر این استان، به دلیل بیقاعدگی و بیمبالاتی پیمانکاران، در حال تبدیل شدن به گورستانی از پسماندهای غیرقابلتجزیه است. این وضعیت که در نگاه اول شاید «کمی زباله در حاشیه جاده» به نظر برسد، در واقع یک حمله سیستماتیک به اکوسیستم منطقه است که اگر امروز متوقف نشود، فردا با یک بحران زیستمحیطی غیرقابل بازگشت روبهرو خواهیم شد.
پسماند؛ میراث شوم پیمانکاران
در نخستین جلسه کارگروه استانی ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست، فریاد هشدار مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بلند شد. علی خانی، در توصیفی تکاندهنده از گزارشهای میدانی، از صحنههایی سخن گفت که در آن، پس از پایان پروژههای عمرانی، طبیعت با کوهی از پسماندهای پلاستیکی، مواد شیمیایی و ضایعات صنعتی رها شده است.
این اتفاقات نشان میدهد که در زنجیره اجرای پروژهها، یک حلقه گمشده وجود دارد: «اخلاق محیط زیستی». پیمانکارانی که برای ساخت یک جاده یا لوله کشی گاز وارد طبیعت میشوند، در بسیاری از موارد، طبیعت را تنها به عنوان یک فضای خالی برای تخلیه زبالهها میبینند. رهاسازی پسماندهای غیرقابلتجزیه، تنها یک تخلف اداری نیست؛ بلکه ضربهای است که مستقیماً به پوشش گیاهی وارد شده و از طریق نفوذ به خاک، آبهای زیرزمینی را مسموم میکند.
از معادن تا راهسازی
بحران تنها محدود به پروژههای زیرساختی نیست. معادن استان نیز با چالشی مشابه روبهرو هستند. طبق قوانین، دارندگان پروانه بهرهبرداری متعهد به بازسازی و احیای محیط پس از پایان عمر پروانه هستند. اما واقعیت میدانی نشان میدهد که بسیاری از این تعهدات در حد کاغذ باقی ماندهاند.
وقتی یک معدن یا یک پروژه راهسازی، پس از اتمام کار، محیط را به همان حالتی که بود باز نمیگرداند، در واقع بخشی از سرمایه طبیعی استان را برای همیشه نابود کرده است. این «تخریب سازمانیافته» تحت لوای توسعه، در واقع یک ضرر استراتژیک برای آینده نسلهای بعدی خراسان جنوبی است.
راهکار
برای خروج از این وضعیت، دیگر تذکرهای شفاهی و نامههای اداری پاسخگو نیست. راهکار عملی، وارد کردن ملاحظات زیستمحیطی به قلب قراردادهای عمرانی است. پیشنهاد شده است که در تمامی قراردادهای اجرایی، بندی الزامآور برای جمعآوری کامل پسماندها و نخالهها گنجانده شود. به عبارت سادهتر، پرداخت آخرین مبلغ قرارداد باید منوط به پاکسازی کامل محیط و تأییدیه سازمان محیط زیست باشد. نظارت باید از حالت بازدیدهای اتفاقی به پایش مستمر تغییر کند. پیمانکار باید بداند که رها کردن حتی یک کیسه پلاستیک یا یک گالن مواد شیمیایی در طبیعت، نه تنها یک خطا، بلکه یک تخلف قانونی است که پیگیری سختگیرانهای دارد.
توسعه به چه قیمتی؟
پرسش بنیادین این است: آیا توسعهای که به قیمت نابودی خاک و آب و گیاه باشد، واقعاً توسعه است؟ یا ما در حال خریدن رفاه کوتاهمدت با هزینه آینده فرزندانمان هستیم؟ مدیرکل حفاظت محیط زیست صراحتاً اعلام کرده است که هیچ گونه رهاسازی پسماند، حتی در مقیاس کوچک، پذیرفته نخواهد شد. این یک هشدار جدی است. اگر دستگاههای متولی در زمان انعقاد قراردادها، سختگیرانه عمل نکنند و نظارتها را در سطح نگه دارند، طبیعت خراسان جنوبی تبدیل به ویترینی از بینظمی و تخریب خواهد شد. نظارت نباید به یک امر تشریفاتی، ساده و بیاهمیت تبدیل شود که پیمانکار با یک لبخند یا یک وعده خالی از زیر آن در برود.
طبیعت فرصت دومی نمیدهد
ما در لبه یک بحران هستیم. طبیعت، ظرفیت پذیرش زبالههای صنعتی و پسماندهای پروژهای را ندارد. هر تکه پلاستیکی که امروز در حاشیه یک جاده رها میشود، سالها در خاک میماند و زنجیره غذایی و زیستی منطقه را مختل میکند. توسعه زیرساختی باید با احترام به زمین همراه باشد. اگر پیمانکاران نتوانند مدیریت پسماندهای خود را به عنوان بخشی از تخصص حرفهایشان بپذیرند، جایگاه آنها در پروژههای حساس محیط زیستی استان زیر سؤال است. زمان آن رسیده که پاکسازی طبیعت را نه یک لطف، بلکه یک تکلیف قانونی و اخلاقی بدانیم؛ پیش از آنکه دیر شود و ما تنها میراثی از پلاستیک و خاک مسموم برای آینده به جا بگذاریم.
