وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
خاک تفتیده نهبندان بر روی اقیانوسی از ثروت خفته است؛ سرزمینی که در هر لایه از اعماق آن، رگههایی از مس، گرانیت و منیزیت، نوید زندگی و رونق میدهند. اما واقعیت تلخ دادرسی توسعه در شرق ایران اینجاست که همواره میان آمارهای پرزرقوبرق سرمایهگذاری و سفرههای مردم محلی، شکافی به عمق معدنهای استخراجی وجود دارد. محمدرضا روشندل رئیس اداره صنعت، معدن و تجارت شهرستان نهبندان اخیراً از تزریق سرمایهای افزون بر ۶۹۴ میلیارد ریال برای فعالسازی ۶ واحد معدنی جدید خبر داده است. عددی که اگرچه در نگاه اول یک پیروزی اقتصادی به نظر میرسد، اما بدون پیوست فرآوری، تنها به معنای هموارتر کردن مسیر برای خروج ثروت از این جغرافیای محروم است. استخراج سالانه ۷۵ هزار تن ماده معدنی از دل این منطقه، زمانی میتواند به معنای واقعی کلمه توسعه تعبیر شود که سود حاصل از ارزش افزوده آن، به جای جاری شدن در رگهای صنعتی استانهای دوردست، در همین کوچه و پسکوچههای نهبندان صرف آبادانی شود.
ذخیره قطعی بیش از ۷ میلیون تنی که در این ۶ واحد جدید شناسایی شده، پتانسیل عجیبی برای دگرگونی چهره اقتصادی منطقه دارد. طبق دادههای ارائه شده توسط مدیریت صمت شهرستان، ورود معادن فلزی استراتژیک مانند مس کلاته سفید، رومه و پونه با ذخیره بیش از ۷۲۷ هزار تن به چرخه تولید، زنگ پیشرفت را به صدا درآورده است. اما نکته تاملبرانگیز اینجاست که این حجم عظیم از سرمایهگذاری و استخراج، تنها برای ۴۷ نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده است. این عدد به وضوح نشاندهنده یک عدم توازن ساختاری میان برداشت ثروت و انتفاع عمومی است. وقتی ماده معدنی به صورت خام و در قالب سنگ و خاک از مرزهای شهرستان خارج میشود، در واقع فرصتهای شغلی تخصصی، تکنولوژی و درآمدهای مالیاتی نیز همراه با آن تریلیها از دست میروند. سهم مردم نهبندان از این مدل توسعه، نباید تنها گرد و غبار جادهها و تخریب زیرساختها باشد.
آمارها و چالش اشتغال پایدار
تکمیل زنجیره ارزش، کلید طلایی است که میتواند معادلات قدرت اقتصادی را در خراسان جنوبی تغییر دهد. در دنیای مدرن امروز، استخراج سنگ تنها بخش کوچکی از مسیر ثروتآفرینی است. برای مثال، معدن گرانیت شاهو عدالت نهبندان با ذخیره خیرهکننده نزدیک به ۵ میلیون تن، یک دارایی افسانهای برای منطقه محسوب میشود. اما اگر این سنگهای گرانبها بدون برش و فرآوری صادر شوند، یعنی ۸۰ درصد سود خالص آن به جیب کارخانجات خارج از استان میرود. همچنین فعالیت معدن سنگ لاشه فرزان و منیزیت سپیدمراد نشان میدهد که سبد معدنی منطقه متنوع است، اما این تنوع زمانی به قدرت اقتصادی تبدیل میشود که سیاستهای کلان، سرمایهگذاران بزرگی همچون صنایع معدنی شهابسنگ را به سمت احداث واحدهای فرآوری در محل معدن سوق دهد.
ضرورت تکمیل زنجیره ارزش
فرآوری مواد معدنی در محل، جادویی است که اشتغال مستقیم را به صورت نمایی افزایش میدهد. تبدیل سنگ خام به محصولات میانی و نهایی، به معنای نیاز به مهندسان شیمی، متخصصان متالورژی و تکنسینهای فنی در خود شهرستان است. محمدرضا روشندل بر بهرهبرداری بهینه از این منابع به عنوان گامی برای تحقق توسعه پایدار تاکید کرده است، اما باید در نظر داشت که این توسعه پایداری تنها از مسیر نفی خامفروشی میگذرد. این زنجیره، جوان تحصیلکرده نهبندانی را از مهاجرت به کلانشهرها بازمیدارد و هویت جدیدی به اقتصاد مرزنشینان میدهد. تمرکز بر کانیهای غیرفلزی مانند منیزیت، در صورت پیوند با صنایع نسوز، میتواند نهبندان را به مرجع اصلی این صنعت در شرق کشور تبدیل کند و ارزش هر تن محصول صادراتی را تا چندین برابر افزایش دهد.
جادوی فرآوری و اشتغال تخصصی
باید پذیرفت که زمان نگاه سنتی به معدن به عنوان یک گودال برای برداشت خاک به پایان رسیده است. هر تن ماده معدنی که بدون فرآوری از نهبندان خارج میشود، یک فرصتسوزی تاریخی در حق نسلی است که بر روی این گنج زندگی میکنند اما از رنج محرومیت مینالند. سرمایهگذاریهای فعلی که توسط رئیس اداره صمت نهبندان تشریح شده، باید به عنوان پیشرانهای برای احداث شهرکهای تخصصی فرآوری مورد استفاده قرار گیرند. تنها در این صورت است که میتوان ادعا کرد ثروت ملی در خدمت توسعه پایدار قرار گرفته است. توسعه واقعی یعنی تبدیل شدن نهبندان به قطب صنعت معدنی، نه صرفاً انبار بزرگی که کلیدش در دست دیگران است و تنها زحمت نگهبانی و استخراجش برای بومیان باقی میماند.
افق روشن در گرو عبور از خام فروشی
مسیر آینده باید به گونهای ترسیم شود که هر ریال سرمایهگذاری در بخش معدن، پیوندی ناگسستنی با بهبود کیفیت زندگی، آموزش و زیرساختهای رفاهی همین منطقه داشته باشد. خراسان جنوبی با دارا بودن ۵۵ نوع ماده معدنی و ایستادن در جایگاه چهارم اشتغال معدنی کشور، پتانسیل تبدیل شدن به موتور محرک اقتصاد ملی را دارد. اما این عنوان زمانی افتخارآمیز است که اثرات آن در کاهش نرخ بیکاری و افزایش رفاه مردم نهبندان و سایر شهرستانهای مرزی دیده شود. وقت آن است که سنگ و مس نهبندان در همین خاک به محصول نهایی تبدیل شود تا چرخهای توسعه نه فقط در روی کاغذ، بلکه در زندگی واقعی مردم به حرکت درآید و این سرمایهگذاریهای میلیاردی، معنایی فراتر از آمارهای اداری پیدا کند.
