وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
قلعه تاریخی نهبندان، این دژ استوار که سالها در سکوتی رمزآلود گذر زمان را به نظاره نشسته، اکنون با کاوشهای تازه در حال باز کردن پروندههای محرمانه معماری خود است. عملیات گمانهزنی، پرده از اسراری برداشت که این قلعه را از یک بنای نظامی ساده به یک معمای پیچیده تاریخی تبدیل میکند.
دژی در ارتفاع
قلعه نهبندان را میتوان قلب تپنده دفاعی منطقه در دورههای تاریخی و اسلامی دانست. این اثر شاخص که در موقعیتی مرتفع و در جنوب بافت مسکونی شهر قرار دارد، با پلانی تقریباً بیضیشکل و وسعتی نزدیک به دو هکتار، نمادی از استراتژیهای نظامی پیشین است. بررسیهای میدانی تاکنون هشت عنصر حیاتی معماری را در این محوطه شناسایی کرده است؛ عناصری که بدنه اصلی قدرت این قلعه را میساختند: از باروهای استوار و برجهای دیدبانی گرفته تا ارگ یا همان کهندژ که آخرین پناهگاه فرماندهان بود. ورودی اصلی در ضلع جنوبغربی، با محافظت دو برج مدور، هر کسی را به لرزه میانداخت و بخش شاهنشین در بلندترین نقطه جبهه شمالی، تسلط کامل بر تمام افق را به ساکنانش میبخشید.
پیدایش دو جهان
یکی از هیجانانگیزترین بخش های کاوشهای اخیر که به سرپرستی علیاصغر محمودینسب و با همکاری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان انجام شد، ایجاد ترانشهای _یا همان گودال کاوش_ به ابعاد یازده در یازده متر در بخش شمالی قلعه بود. در این نقطه، با خاکها و آوارها خداحافظی شد تا لایههای پنهان معماری نمایان شوند. یافتهها نشان داد که قلعه نهبندان محصول یک زمان واحد نیست، بلکه در دو فاز تاریخی متنی متضاد شکل گرفته است. فاز نخست که شواهد آن محدودتر است به دوره متأخر اسلامی بازمیگردد، اما جادوی اصلی در فاز دوم نهفته است؛ دورانی از قرون میانی اسلامی که بخش عمده ساختارهای فعلی قلعه در آن زمان بنا شدهاند.
آشپزخانهای در دل خاک
در میان خشتها و چینههای گل، کشف آجرفرش در بخشی از ترانشه، محققان را به یافتهای جالب رساند. وجود بقایای خاکستر و اجاق در این محدوده، گمانهزنیها را به سمتی برد که اینجا احتمالاً آشپزخانه قلعه بوده است؛ جایی که بوی غذا و صدای گفتگوهای روزمره سربازان و ساکنان، سکوت دژ را میشکست. همچنین بررسی دقیق دیوارهها نشان داد که این قلعه بارها تخریب و بازسازی شده است. پیشآمدگی رجهای پایینی خشت نسبت به لایههای بالایی و قرارگیری بناهای جدید بر روی آوارهای پیشین، گواه این است که نهبندان بارها مورد تهاجم قرار گرفته یا برای نیازهای جدید، تغییر چهره داده است.
زبان گمشده تاریخ
اگر معماری، استخوانبندی قلعه باشد، سفالها روح و زبان آن هستند. بیشترین حجم دادههای فرهنگی این فصل کاوش، سفالینههایی بودند که مانند قطعات یک پازل، تاریخ ارتباطات نهبندان را بازسازی میکنند. تنوع خیرهکننده سفالها، از نمونههای ساده و شیاردار گرفته تا سفالهای نیشابوری، آبی، سفید و فیروزهای، نشاندهنده این است که قلعه نهبندان تنها یک پادگان نظامی نبوده، بلکه مرکزی برای تجارت و تعاملات فرهنگی بوده است. شباهت برخی از این سفالها با نمونههای حوزه سیستان، پیوندی عمیق و دیرینه را میان نهبندان و مناطق جنوب شرقی کشور به تصویر میکشد.
ضرورت بیداری اثر
قلعه تاریخی نهبندان که از سال ۱۳۷۶ در فهرست آثار ملی ثبت شده، اکنون در نقطهای حساس قرار دارد. درهمآمیختگی لایههای فرهنگی و شواهد متعدد از مرمتها و تخریبها، نشان میدهد که ما تنها بخش کوچکی از رازهای این بنا را کشف کردهایم. برای اینکه بتوانیم توالی دقیق استقرار انسانها در این قلعه را بفهمیم و روند تحولات معماری را به درستی ترسیم کنیم، تداوم کاوشهای لایهنگارانه یک ضرورت حیاتی است.
این قلعه، شناسنامهای از هویت مردم جنوب استان است. هر لایه از خاک که کنار میرود، صفحه جدیدی از تاریخ را میگشاید. ادامه این مطالعات نه تنها به حفاظت و مرمت اصولی بنا کمک میکند، بلکه نهبندان را به مقصدی جذاب برای گردشگران و پژوهشگرانی تبدیل میکند که میخواهند بدانند در قرون پیشین، چگونه در دل این بیابان، تمدنها بنا شدند و چگونه قلعهها، پاسداران این سرزمین بودند.
