وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
در جغرافیای خشن خراسان جنوبی، جایی که هر جانور برای بقا در برابر خشکسالی میجنگد، حالا نوارهای سیاه آسفالت به «مثلث برمودای» تنوع زیستی بدل شدهاند. تنها در ۱۴ روز از اردیبهشتماه، خون چندین گونه ارزشمند بر سینه جادههای محور بیرجند-خوسف نقش بسته است؛ آماری تکاندهنده که نشان میدهد سرعت، به بهای نابودی میراثی تمام میشود که قرنها پاسدار تعادل کویر بودهاند. علی خانی، مدیرکل محیطزیست استان با هشداری صریح، پرده از حقیقتی تلخ برمیدارد: ما تنها برای ۲ دقیقه زودتر رسیدن، حکم اعدام موجوداتی را امضا میکنیم که جاده، خانهشان را دو نیم کرده است.
۱۴ روز شوم
آمارهای اخیر، روایتگر داستانی غمانگیز در دل جادههای استان هستند. علی خانی، مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان جنوبی، با اشاره به تقویم خونین اردیبهشتماه، از وقوع سه مورد تلفات جادهای تنها در ۱۴ روز خبر میدهد. در محور «بیرجند-خوسف-قلعهزری»، جایی که زیستگاه حساس گونههایی نظیر سوسمار خاردم ایرانی است، برخورد آهن و گوشت، به بهای انقراض تدریجی این خزندگان تمام شده است. این تنها یک تصادف ساده نیست؛ بلکه زخمی عمیق بر پیکره اکوسیستمی است که هر مهرهاش، نقشی حیاتی در تعادل طبیعت شرق کشور ایفا میکند.
دو دقیقه در برابر یک زندگی
بزرگترین پارادوکس این تراژدی در یک محاسبه ساده نهفته است. علی خانی با نگاهی موشکافانه پرسشی اخلاقی را پیش روی رانندگان میگذارد: «آیا نجات جان یک موجود زنده، ارزش دو دقیقه زمان را ندارد؟» واقعیت علمی نشان میدهد که کاهش سرعت به ۸۰ کیلومتر در ساعت در مناطق حساس، تنها ۱۲۰ ثانیه به زمان یک سفر ۲۰۰ کیلومتری اضافه میکند. این دو دقیقه، مرز میان بقا و فنای حیاتوحشی است که زیر چرخهای بیمهری له میشوند. ما در حال معاملهای هستیم که در آن، سرعت کاذب را به قیمت نابودی میراث طبیعی فرزندانمان میخریم.
از جغد شوم تا مارهای خطرناک
اما بحران جادهها تنها ریشه در سرعت ندارد؛ ریشهای عمیقتر در فرهنگ و نگاه ما به حیاتوحش نهفته است. مدیرکل محیطزیست استان به درستی دست روی نقطهای حساس میگذارد: «نگاه نادرست جامعه به برخی گونهها». هنوز در پسِ ذهن برخی، جغد نشانه شومی، مار نماد شر و پلنگ مظهر خطر مطلق است. این انزجار القایی باعث شده تا نه تنها برای حفظ جان این جانوران در جادهها تلاشی نشود، بلکه گاهی با بیتفاوتی از کنار مرگشان عبور کنیم. این در حالی است که هر یک از این گونهها، نگهبانان گمنام مزارع و مراتع ما در برابر آفات و جوندگان هستند.
شبیخون جادهها به زیستگاههای تشنه
خراسان جنوبی سالهاست که با هیولای خشکسالی و تغییرات اقلیمی دست و پنجه نرم میکند. در شرایطی که تخریب زیستگاه و آلودگی منابع آب و خاک، گلوی حیاتوحش را فشرده است، جادهها به مثابه تیرِ خلاصی عمل میکنند که امنیتِ باقیمانده را نیز از بین میبرند. اتحادیه جهانی حفاظت (IUCN) از سال ۲۰۰۸، تلفات جادهای را یکی از پنج تهدید اصلی تنوع زیستی در جهان معرفی کرده است؛ هشداری که در خراسان جنوبی به دلیل گستردگی جادههای بیابانی و حساسیت گونههای خزنده و پستاندار، باید بیش از پیش جدی گرفته شود.
عبور از بحران با تدبیر جادهای
راهکار اما در بنبست نیست. حل این معضل نیازمند یک وفاق جمعی میان دستگاههای اجرایی، مهندسان راه و شهرسازی و البته عموم مردم است. استانداردسازی جادهها، شناسایی دقیق نقاط حادثهخیزِ حیاتوحش و از همه مهمتر، ایجاد کریدورهای ارتباطی (روگذرها و زیرگذرهای سبز) میتواند شریانهای مرگبار را به مسیرهای امنِ زندگی بدل کند. در نهایت، زیبایی کویر خراسان جنوبی تنها به تپههای ماسهای و قلعههای تاریخیاش نیست؛ بلکه به خزندگان قوی و پرندگان تیزپروازی است که در میان جادهها، حق عبور و حیات دارند. جادههای خراسان جنوبی نباید به بنبست زندگی برای گونههای در معرض خطر تبدیل شوند. هر بار که پایی روی پدال گاز فشار داده میشود، باید به یاد داشت که در حاشیه این آسفالتهای داغ، چشمهایی نگران برای عبور از یک سمت به سمت دیگر منتظرند. عبوری که گاه به قیمت پایان یک زندگی تمام میشود.
