زیر ساخت های استان زیر فشار آزمون بهار سیل ۷۵۰ میلیاردی

بارش‌های بهاری و رگبارهای پی‌درپی ۱۰ روز اخیر در خراسان جنوبی، اگرچه برای زمین و طبیعت نویدبخش طراوت بود، اما برای زیرساخت‌های استان هزینه‌ای سنگین به‌جا گذاشت؛ هزینه‌ای که بنابر برآوردهای اولیه، از ۷۵۰ میلیارد تومان گذشته و دامنه آن از راه‌های روستایی و ابنیه فنی گرفته تا قنات‌ها، تاسیسات آب، برق، شهرداری‌ها و حتی برخی سامانه‌های هواشناسی را دربر گرفته است. در میان این خسارت‌ها، سهم راه‌ها از همه پررنگ‌تر بوده و نشانه‌ای روشن از شکنندگی بخشی از زیرساخت‌های ارتباطی و خدماتی در برابر رخدادهای حدی جوی به شمار می‌رود.
محمدعلی آخوندی، جانشین استاندار و مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی، با اشاره به ابعاد این خسارت‌ها گفته است که بارندگی‌های ۱۰ روز اخیر به زیرساخت‌های مختلف استان بیش از هفت هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال آسیب وارد کرده است. به گفته او، بیشترین حجم خسارت در حوزه راه‌های روستایی و ابنیه راهداری ثبت شده و برآورد اولیه این بخش به ۶ هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال می‌رسد. این عدد، صرفاً یک رقم حسابداری نیست؛ بلکه بازتابی از گستره آسیب‌پذیری شبکه‌ای است که حیات روزمره بسیاری از روستاها و مناطق دورافتاده بر آن استوار است.
آخوندی توضیح داده است که حدود هزار و ۹۰۰ کیلومتر راه روستایی و فرعی دچار خسارت شده و عمده آسیب‌ها در قالب آب‌بردگی شانه راه‌ها رخ داده است. در نگاه نخست شاید آب‌بردگی شانه راه‌ها مسئله‌ای موضعی به نظر برسد، اما وقتی چنین آسیب‌هایی در این وسعت رخ می‌دهد، پیامد آن می‌تواند از کند شدن تردد و اختلال در دسترسی تا افزایش خطرات جاده‌ای و بالا رفتن هزینه‌های نگهداری و بازسازی را شامل شود. افزون بر این، ۱۲۷ ابنیه راهداری در سطح استان نیز دچار خسارت کلی و جزئی شده‌اند؛ وضعیتی که به گفته مدیرکل مدیریت بحران، علت اصلی آن وجود آبنماهای متعدد در سطح راه‌ها بوده است. همین نکته نشان می‌دهد که الگوی توسعه و ساخت‌وساز در برخی مناطق، هنوز به اندازه کافی با واقعیت‌های اقلیمی و سیلابی سازگار نشده است.
در حوزه عمران شهری نیز خسارت‌ها کم‌اهمیت نبوده‌اند. به گفته آخوندی، در مجموع ۵۰۰ میلیارد ریال خسارت به زیرساخت‌های شهری وارد شده که عمدتاً مربوط به تاسیسات و دارایی‌های شهرداری‌هاست. در ساختار شهری، چنین خسارتی تنها به معنای آسیب به یک یا چند سازه نیست، بلکه می‌تواند بر خدمات روزمره شهروندان، نگهداری معابر، مدیریت روان‌آب‌ها و حتی برنامه‌های عمرانی آتی اثر بگذارد. این رخداد، بار دیگر اهمیت تقویت زیرساخت‌های شهری در برابر بارش‌های فصلی و سیلاب‌های ناگهانی را برجسته می‌کند.
قنات‌ها نیز از این بارش‌ها بی‌نصیب نمانده‌اند. آخوندی از آسیب ۲۳ مورد قنات در سطح استان خبر داده و خسارت این بخش را ۳۴۰ میلیارد ریال برآورد کرده است. قنات در خراسان جنوبی فقط یک سازه آبرسانی نیست، بلکه بخشی از میراث زیستی، اقتصادی و فرهنگی منطقه است؛ میراثی که سال‌هاست با اقتصاد روستایی، کشاورزی سنتی و استمرار سکونت در برخی نقاط پیوند خورده است. آسیب به قنات‌ها، در واقع، آسیب به بخشی از حافظه آبی استان است؛ حافظه‌ای که در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، ارزش آن دوچندان می‌شود.
در بخش مسکن روستایی نیز ۶ واحد دچار خسارت شده‌اند و جبران این خسارت از طریق صندوق بیمه بلاهای طبیعی در دست پیگیری است. این موضوع، هرچند از نظر عددی گستردگی دیگر بخش‌ها را ندارد، اما برای خانوارهایی که خانه‌شان در معرض آسیب قرار گرفته، معنایی بسیار فراتر از اعداد دارد. در مناطق روستایی، خانه نه فقط محل سکونت، بلکه مرکز امنیت، دارایی و ادامه زندگی خانوادگی است؛ از این‌رو، سرعت در ارزیابی، پرداخت خسارت و بازسازی، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، صاعقه، طوفان و تگرگ نیز به بخشی از تاسیسات هواشناسی آسیب زده‌اند و برآورد اولیه خسارت این بخش ۱۰۰ میلیارد ریال اعلام شده است. این نکته از آن جهت مهم است که آسیب به تاسیسات پایش و هشدار، به‌طور غیرمستقیم بر کیفیت مدیریت بحران‌های بعدی نیز اثر می‌گذارد. در واقع، هرچه شبکه هشدار و اندازه‌گیری ضعیف‌تر شود، امکان پیش‌بینی دقیق‌تر و واکنش به‌موقع در برابر رخدادهای آینده نیز کاهش می‌یابد.
آخوندی همچنین گفته که در حوزه آبفا و برق، خسارت‌ها محدود بوده و حدود ۵۰ میلیارد ریال برآورد اولیه برای آنها ثبت شده است. با این حال، حتی خسارات محدود در این دو حوزه نیز می‌تواند بر پایداری خدمات حیاتی اثر بگذارد؛ زیرا آب و برق، از جنس خدماتی هستند که اختلال در آنها به سرعت در زندگی روزمره مردم نمود پیدا می‌کند. او همچنین تأکید کرده که هنوز رقم مشخصی در حوزه خسارت دامی گزارش نشده است؛ موضوعی که به معنای ادامه ارزیابی‌ها و احتمال تکمیل شدن تصویر خسارت در روزهای آینده است.
در میان جزئیات این بارش‌ها، بیشترین میزان بارندگی نوروز امسال با ۷۰ میلی‌متر در شهرستان نهبندان ثبت شده است. بارندگی‌های بهاری در شهرستان‌های فردوس، سرایان، بیرجند، باقران، زیرکوه، قاینات، درمیان و خوسف نیز در سطح قابل توجهی گزارش شده، اما به گفته مدیرکل مدیریت بحران، خوشبختانه خسارت جانی در استان رخ نداده است. این نکته، مهم‌ترین وجه مثبت این رخداد طبیعی به شمار می‌رود؛ زیرا در مدیریت بحران، نخستین و مهم‌ترین شاخص، حفظ جان انسان‌هاست و پس از آن، جبران خسارت‌های مالی و زیرساختی قرار می‌گیرد.
آخوندی همچنین از دو مورد گیر افتادن خودرو در سیلاب خبر داده و گفته است که سرنشینان این خودروها با کمک نیروهای امدادی و مردم محلی نجات یافته‌اند. این صحنه، بار دیگر نقش هم‌زمان نهادهای رسمی و سرمایه اجتماعی محلی را در عبور از بحران یادآور می‌شود؛ جایی که امدادگران، مردم و نیروهای محلی در یک زنجیره نجات قرار می‌گیرند و سرعت واکنش، می‌تواند تفاوت میان حادثه و فاجعه را رقم بزند.
او با اشاره به اینکه برای روز ۱۳ فروردین نیز هشدار نارنجی هواشناسی صادر شده بود، توضیح داده است که فرمانداری‌ها و دهیاران مکلف به مدیریت تفرجگاه‌ها بودند و ورودی برخی نقاط گردشگری نیز به دلیل احتمال خطر، کنترل شد. این تصمیم‌ها نشان می‌دهد که پیشگیری در مدیریت بحران، همچنان مهم‌ترین ابزار برای کاهش تلفات انسانی است. هرچند بارش‌های بهاری چهره‌ای دلپذیر دارند، اما در استانی با پراکندگی جغرافیایی گسترده، زیرساخت‌های شکننده و مسیرهای پرخطر، کوچک‌ترین غفلت می‌تواند پیامدهای سنگین داشته باشد.
مجموع این رخدادها یک پیام روشن دارد: بارش، اگر با مدیریت زیرساخت و برنامه‌ریزی اقلیمی همراه نباشد، می‌تواند به‌جای فرصت، به بحران بدل شود. خراسان جنوبی در روزهای اخیر، هم‌زمان طعم باران و تلخی خسارت را چشید؛ اما آنچه در این میان اهمیت دارد، نه فقط حجم آسیب‌ها، بلکه نوع مواجهه با آنهاست. بازسازی راه‌ها، ترمیم تاسیسات آب، مرمت قنات‌ها، تقویت زیرساخت‌های شهری و روستایی، و مهم‌تر از همه، بازنگری در شیوه طراحی و نگهداری سازه‌ها در برابر رخدادهای حدی جوی، ضرورتی است که این سیلاب بار دیگر آن را به‌روشنی یادآوری کرد.