وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
تصویر آماری خانواده در شرق ایران، در نگاه نخست شبیه به یک پناهگاه امن در میان طوفانی سهمگین است. در حالی که آمارهای رسمی از سال ۱۳۸۹ به این سو، بر طبل سقوط نرخ ازدواج و صعود نگرانکننده طلاق در پهنه جغرافیایی ایران میکوبند، خراسان جنوبی همچنان سر خود را بالاتر از میانگین کشوری نگه داشته است. اما این برتری عددی، نباید به یک خواب خرگوشی برای سیاستگذاران اجتماعی بدل شود. واقعیت تلخ اینجاست که ایستادن در پلهای بالاتر از یک وضعیت بحرانی، به معنای رسیدن به نقطه مطلوب نیست؛ بلکه تنها نشاندهنده سرعت کمتر در سقوطی است که کل ساختار سنتی خانواده در ایران را هدف قرار داده است.
پارادوکس آمار و واقعیت
خراسان جنوبی به لحاظ فرهنگی همواره به عنوان دژ استوار ارزشهای سنتی و مذهبی شناخته شده است. همین پیشینه باعث شده تا نرخ ازدواج در این خطه بالاتر و فروپاشی خانوادهها کمتر از میانگین کشوری باشد. اما گزارشهای تحلیلی نشان میدهند که حتی در این استان پیشرو، روند کلی از سال ۱۳۸۹ به این سو معکوس شده است. اگر تا پیش از دهه نود، ازدواج یک هنجار بدون جایگزین و طلاق یک تابوی سنگین بود، امروز اتمسفر حاکم بر جامعه در حال تغییر است. برتری آماری فعلی استان، بیش از آنکه حاصل برنامهریزیهای نوین باشد، میراثخوار ساختار نجیبانه و سنتی خانوادههایی است که هنوز در برابر موجهای مدرنیته مقاومت میکنند؛ مقاومتی که لرزههای آن در آمارهای کاهشی سالانه به وضوح حس میشود.
آغاز دگردیسی اجتماعی
مرور تاریخ تحولات اجتماعی نشان میدهد که دهه شصت و هفتاد شمسی، دوران طلایی تشکیل خانواده در ایران بود. اما از سال ۱۳۸۹، گویی گسلی عمیق در روانشناسی اجتماعی ایرانیان رخ داد. افزایش سن ازدواج و تبدیل شدن طلاق به یک انتخاب گریزناپذیر، دیگر تنها محدود به کلانشهرها نماند و به عمق استانهای مرزی نفوذ کرد. در خراسان جنوبی، هرچند شتاب این تغییر کمتر است، اما نباید فراموش کرد که حفظ جایگاه برتر در میان کشوری که خود با بحران جوانی جمعیت دست و پنجه نرم میکند، افتخار چندانی محسوب نمیشود. این جایگاه، بیش از آنکه یک پیروزی باشد، یک هشدار است؛ هشداری مبنی بر اینکه اگر چترهای حمایتی و فرهنگی تقویت نشوند، این جزیره پایداری نیز به زودی غرق در دریای تغییرات ساختاری خواهد شد.
مسکنی بر دردهای ریشهای
دولت در قالب طرحهایی نظیر تسهیلات ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومانی خرید جهیزیه و همکاری با فروشگاههای بزرگ، تلاش دارد تا با اهرم اقتصاد، چرخ از کار افتاده ازدواج را به حرکت درآورد. هرچند اعطای بنهای خرید، تخفیفهای مضاعف و ارسال رایگان کالا میتواند باری از دوش زوجهای جوان بردارد، اما تحلیلگران بر این باورند که ریشه امتناع از ازدواج، فراتر از قیمت یخچال و تلویزیون است. مشکل اصلی در تغییر نگرش به مفهوم زندگی مشترک و عدم قطعیتهای اقتصادی بلندمدت نهفته است. در استانی که نرخ مشارکت اقتصادی و فرصتهای شغلی پایداری آن با چالش مواجه است، وامهای کالامحور تنها میتوانند شروع یک زندگی را تسهیل کنند، اما تضمینی برای بقای آن در سالهای پنجم به بعد نخواهند بود.
سد دفاعی مشاورهها
برگزاری بیش از ۴۴۰ کارگاه آموزشی و فعالیت ۱۴ مرکز تخصصی مشاوره در خراسان جنوبی، نشاندهنده درک دستگاههای اجرایی از لزوم مداخله علمی در بحران است. ارائه بیش از سه هزار مورد مشاوره در یک سال، تلاشی است برای مسلح کردن جوانان به مهارتهایی که در طوفانهای زندگی به کارشان میآید. اما پرسش اساسی اینجاست که آیا این آموزشهای کلاسیک توان رویارویی با هجوم الگوهای جدید زیست اجتماعی را دارند؟ حمایت وزارت ورزش و جوانان در پرداخت بخشی از هزینههای مشاوره، گامی مثبت برای همگانی کردن این خدمات است، اما زمانی این مداخلات مؤثر خواهند بود که به یک جریان فرهنگی مستمر تبدیل شوند، نه فقط برنامههایی مناسبتی که در هفته ازدواج به اوج میرسند و سپس فروکش میکنند.
سایه سنگین بحران جمعیت
شعار یک فرزند بیشتر برای ایران جوان، در بطن خود حامل اضطرابی بزرگ از پیر شدن ساختار جمعیتی است. خراسان جنوبی که زمانی رکورددار باروری بود، اکنون در موقعیتی قرار گرفته که باید برای حفظ هویت جمعیتی خود بجنگد. جشنوارههایی نظیر نسل امید و تجلیل از فعالان حوزه فرزندآوری، تلاشهایی برای بازسازی ذهنی جامعه هستند. اما واقعیت این است که فرزندآوری تابعی مستقیم از پایداری ازدواج است. وقتی لرزههای طلاق به پایههای خانواده در بیرجند و سایر شهرستانها میرسد، میل به گسترش خانواده نیز به تبع آن فروکش میکند. برتری آماری فعلی استان در نرخ طلاق پایین، تنها یک فرصت کوتاه به مسئولان میدهد تا قبل از وقوع فاجعه، زیرساختهای فرهنگی و معیشتی را بازسازی کنند.
پویایی پاتوقهای جوانان و ایجاد فضاهای گفتوگو، شاید جدیترین راهکار برای شناسایی گرههای ذهنی نسلی باشد که دیگر به سبک گذشتگان فکر نمیکند. تعامل و هماندیشی در این فضاها میتواند به سیاستگذاران بفهماند که چرا با وجود نرخ ازدواج بالاتر در این استان، همچنان سایه ترس از آینده بر سر محافل جوانی سنگینی میکند. خراسان جنوبی در یک پیچ تاریخی قرار دارد؛ یا میتواند با تکیه بر اصالتهای فرهنگی و ترکیب آن با حمایتهای نوین اقتصادی، الگویی برای نجات خانواده در ایران ارائه دهد، یا اینکه در سالهای آینده، آمارهایش به رنگ خاکستری میانگین کشوری درخواهد آمد. حرکت روی لبه تیز این آمارها، هوشمندی مضاعفی میطلبد تا برتری عددی، به اشتباه، سلامت ساختاری تعبیر نشود. آینده این سرزمین در گرو گذار از شعار به شعور اجرایی است تا خانواده، همچنان به عنوان مقدسترین نهاد اجتماعی، راه نفس کشیدن در گرد و غبار مدرنیته را بیابد.
