وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
در پهنه ای که ششمین استان وسیع ایران نام گرفته است، جایی که تازیانه های خشکسالی و قهر طبیعت سال هاست بر پیکره زمین می کوبد، هنری قد برافراشته که نه از سر تفنن بلکه از سر ضرورت و بقا زاده شده است. خراسان جنوبی امروز دیگر تنها سرزمین یاقوت های سرخ و طلای سرخ نیست؛ بلکه به صحنه ای برای بازآفرینی هویت ملی در قالب ۱۲۰ رشته صنایع دستی بدل شده است. اینجا در قلب شرق ایران، هنر نساجی و صنایع دستی یک پدافند غیرعامل در برابر فراموشی و مهاجرت است. تارهایی که در کارگاه های خانگی خراشاد تنیده می شوند یا نقش هایی که بر سفره های آردی نایبند می نشینند، در واقع کدهایی تاریخی هستند که تداوم حیات در کویر را روایت می کنند.
تبارشناسی هنر در مسیر جاده ابریشم
تاریخ صنایع دستی در این منطقه یک اتفاق نوظهور نیست؛ بلکه ریشه در هزاره هایی دارد که قهستان بزرگ، بارانداز اصلی کالاهای تجاری میان هرات، نیشابور و سیستان بود. برای درک عمق این میراث باید به متون کلاسیک جغرافیایی بازگشت. مقدسی در کتاب احسن التقاسیم در سده چهارم هجری، با صراحتی تحسین برانگیز از صدور پوشاک و جانمازهای قهستان به سراسر جهان اسلام سخن می گوید. این نشان می دهد که در دوران شکوه تمدن اسلامی، این منطقه یک قطب استراتژیک نساجی بوده است. ناصرخسرو قبادیانی نیز در سفرنامه خود، زمانی که از شهر تاریخی تون (فردوس امروزی) عبور می کرد، از وجود چهارصد کارگاه زیلوبافی خبر داد. این عدد در آن مقطع زمانی به معنای وجود یک ساختار صنعتی پیشرفته و شبکه ای گسترده از استادکاران و کارگرانی است که اقتصاد شهر را بر پایه هنر بافندگی استوار کرده بودند.
رکوردی در تراز ملی
غلامحسین فولادی معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی در تحلیلی جامع از وضعیت فعلی این حوزه، بر یک واقعیت آماری مهم تاکید می کند. از مجموع ۳۰۰ رشته صنایع دستی شناسایی شده در سطح کشور، ۱۲۰ رشته در این استان شناسایی شده اند که ۸۵ رشته آن در قالب ۱۶ گروه اصلی به صورت فعال در حال تولید هستند. این تمرکز بالای تنوع هنری در یک جغرافیای محدود، نشان دهنده غنای فرهنگی و انطباق پذیری بالای مردم با منابع موجود است. فولادی معتقد است که حضور هزاران هنرمند در این ۱۲۰ جبهه هنری، خراسان جنوبی را به یکی از کانون های اصلی میراث ناملموس ایران بدل کرده است.
امپراتوری نساجی
اگر بخواهیم شناسنامه هنری این دیار را ورق بزنیم، نساجی سنتی در صدر می نشیند. مله بافی در خوسف، تنها یک روش بافت پارچه نیست؛ بلکه کار با نوعی پنبه خودرنگ قهوه ای است که در دنیا بی نظیر است. این هنر که سال ها در محاق فراموشی بود، اکنون به عنوان یک برند انحصاری دوباره احیا شده است. در جبهه ای دیگر، روستای خراشاد با هنر توبافی یا همان حوله بافی سنتی، مرزهای ملی را درنوردیده و به عنوان دهکده جهانی صنایع دستی ثبت شده است. صدای کوبیدن دفه ها در کارگاه های خراشاد، موسیقی متن توسعه پایدار در این منطقه است. زنان این روستا ثابت کرده اند که چگونه می توان با تکیه بر تارهای پنبه ای، یک اقتصاد خانگی را به تراز جهانی رساند.
جامه ای از جنس صبوری
در شهرستان های سربیشه، نهبندان و بشرویه، هنر برک بافی همچنان نفس می کشد. برک که از کرک بز تهیه می شود، روزگاری جامه فاخر دولتمردان و حکیمان بود. این پارچه که خاصیت درمانی و گرمایشی فوق العاده ای دارد، نمادی از پیوند عمیق دامداری و هنر در خراسان جنوبی است. در کنار آن، کرباس بافی و جاجیم بافی روستای روم در قاینات، قطعات دیگری از پازل نساجی این استان هستند. جاجیم های رنگارنگی که روی دارهای زمینی بافته می شوند، بازتابی از ذوق بصری زنانی هستند که رنگ های طبیعت را به میان خانه های خود آورده اند.
هنر در دستان عشایر
بخش بزرگی از این ۱۲۰ رشته، در سینه پرمهر جامعه عشایری استان حفظ شده است. سیاه چادربافی با استفاده از موی بز، نه تنها یک مهارت فنی برای ساخت سرپناه، بلکه یک آیین فرهنگی است. موی بز به دلیل خاصیت دفع آب در زمان بارندگی و ایجاد سایه خنک در تابستان، هوشمندانه ترین انتخاب برای زیست کویری است. پلاس بافی و نمدمالی نیز که در زمره هنرهای سخت و طاقت فرسا قرار دارند، نشان دهنده قدرت بدنی و صبوری مردانی است که با فشار و رطوبت، از پشم خام، زیراندازهایی ماندگار می سازند. کلاه های نمدی و کپنک های چوپانی، بخشی از پوشاک استراتژیک مردم این خطه در برابر سرمای استخوان سوز شب های کویر بوده است.
از سبدبافی باقران تا آهنگری سرایان
تنوع صنایع دستی استان به پارچه محدود نمی شود. در روستاهای کوهپایه ای بیرجند، هنر ترکهبافی یا سافتبافی با استفاده از شاخه های باریک بید و بادام کوهی، محصولاتی خلق می کند که امروز به عنوان نماد محصولات سبز و سازگار با محیط زیست شناخته می شوند. در طبس و نهبندان نیز، حصیربافی با برگ های خرما، پاسخی هنرمندانه به اقلیم نخلستان هاست. اما شاید یکی از جذاب ترین بخش های این گزارش، زنده بودن صدای چکش بر سندان در کارگاه های آهنگری سنتی سرایان باشد. آهنگران این منطقه که در ساخت زنگوله های دامی و ابزار کشاورزی شهرت دارند، آخرین بازماندگان صنفی هستند که روزگاری نبض تمدن های اولیه را در دست داشتند.
صنایع دستی به مثابه موتور توسعه
تحلیل مستند نشان می دهد که با توجه به بحران آب، توسعه صنایع آب بر در این استان دیگر میسر نیست. در این میان، صنایع دستی با کمترین میزان مصرف آب و بالاترین ارزش افزوده، بهترین جایگزین برای معیشت روستایی است. به عنوان مثال، هنر تراش گوهرسنگ ها با بهره گیری از غنای معدنی استان، می تواند با مصرف چند لیتر آب، سنگی خام را به جواهری گرانبها تبدیل کند. این دقیقاً همان نقطه ای است که میراث فرهنگی با اقتصاد مقاومتی پیوند می خورد.
چالش تجاری سازی و افق های نوین
با وجود این ظرفیت عظیم، صنایع دستی استان در گلوگاه تجاری سازی با چالش هایی مواجه است. بسیاری از این ۱۲۰ رشته همچنان در قالب تولیدات خرد خانگی باقی مانده اند. برای ورود به بازارهای جهانی، نیاز به بازنگری در طراحی بسته بندی و انطباق نقوش سنتی با سلیقه مدرن وجود دارد. معاونت صنایع دستی استان با درک این موضوع، برنامه هایی برای ایجاد بازارچه های دائمی و حمایت از شرکت های دانش بنیان در حوزه صنایع خلاق تدوین کرده است تا تارهای کهن قهستان در پود بازارهای جهانی گره بخورند.
میراثی که در کویر می تپد
خراسان جنوبی با ۱۲۰ رشته هنری، امروز به عنوان نگهبان اصالت های ایرانی در شرق کشور شناخته می شود. از حوله های رنگین خراشاد تا آهن تافته سرایان و سفره های آردی نایبند، همگی گواهی بر این حقیقت هستند که هنر در این دیار، بخشی از ژنتیک مردم است. شناسایی این رشته ها توسط مسئولانی نظیر غلامحسین فولادی، تنها آغاز یک راه است؛ راهی که در آن باید از این ۱۲۰ کانون هنری به عنوان دژهای فرهنگی صیانت کرد. صنایع دستی در این پهنه وسیع، تنها تولید کالا نیست؛ بلکه فریاد بلند تمدنی است که زیر آفتاب سوزان کویر، هرگز سر خم نکرده و با هر گره و هر نقش، امید به آینده را در دل مردمانش زنده نگه داشته است. این گزارش هزار کلمه ای، تنها برشی کوتاه از شکوهی است که در ۱۷ هزار کیلومتر راه و هزاران کارگاه زیرزمینی و رو زمینی خراسان جنوبی در جریان است؛ سرزمینی که در آن، نخ ها و نقش ها، شناسنامه ای به وسعت تاریخ ایران دارند.
