بازتعریف نقش خراسان جنوبی در اقتصاد منطقه/ ۹۳ همت روی سکوی توسعه

سال‌هاست نام خراسان جنوبی با واژه‌هایی مثل محرومیت، فاصله و کمبود زیرساخت گره خورده، اما حالا در روایت مدیران، این استان در حال تبدیل شدن به نقطه ثقل تجارت شرق و پیشران دیپلماسی اقتصادی با افغانستان است. پرسش اما اینجاست؛ آیا این تغییر نگاه، به تغییر واقعی در زندگی مردم منجر خواهد شد؟
در سال‌های اخیر، مرز در خراسان جنوبی از یک حاشیه جغرافیایی به یک فرصت اقتصادی تبدیل شده است. حالا در سیاست‌های دولت چهاردهم، توسعه شرق کشور نه با شعارهای سنتی، بلکه با محوریت تجارت، ترانزیت و زیرساخت دنبال می‌شود. استاندار خراسان جنوبی معتقد است استان وارد دوره‌ای تازه شده؛ دوره‌ای که در آن راه‌آهن، انرژی خورشیدی، معادن و بازارچه‌های مرزی قرار است موتور رشد باشند. سیدمحمدرضا هاشمی می‌گوید از ابتدای فعالیت دولت چهاردهم، تحولات قابل توجهی در حوزه‌های زیرساختی، اقتصادی و مرزی رخ داده و روند توسعه استان شتاب گرفته است. با این حال، در میان این روایت امیدوارکننده، یک واقعیت نیز وجود دارد؛ فاصله میان طرح‌ها و زندگی مردم همچنان زیاد است و همین فاصله، مهم‌ترین چالش پیش‌روی این مسیر محسوب می‌شود.
نماد این تغییر، راه‌آهن شرق کشور است؛ پروژه‌ای که سال‌ها در پیچ‌وخم وعده‌ها گرفتار بود. اکنون مسئولان از افزایش پیشرفت آن از ۱۵ به ۳۵ درصد سخن می‌گویند. اگر این مسیر تکمیل شود، خراسان جنوبی می‌تواند از بن‌بست جغرافیایی خارج شده و به یک گره لجستیکی در کریدورهای منطقه‌ای تبدیل شود. اما تجربه طرح‌های نیمه‌تمام در کشور نشان داده که توسعه زیرساختی تنها با تزریق اعتبار محقق نمی‌شود؛ استمرار، مدیریت و جذب سرمایه نیز شرط موفقیت آن است.
در حوزه جاده‌ها نیز روایت مشابهی وجود دارد. دوبانده‌سازی محورهای مواصلاتی با هدف کاهش تصادفات و افزایش ترانزیت در حال اجراست. استاندار می‌گوید بیش از ۷/۲ همت اعتبار به این بخش اختصاص یافته و بخشی از پروژه‌ها به بهره‌برداری رسیده‌اند. این اقدامات، اگرچه ضروری است، اما برای استانی که هنوز بسیاری از مسیرهای آن ناایمن محسوب می‌شوند، کافی به نظر نمی‌رسد. از سوی دیگر، توجه به معیشت مرزنشینان در قالب طرح کارت تجاری کولبری برای بیش از ۱۱ هزار خانوار، نشانه‌ای از تغییر رویکرد به اقتصاد مرزی است. این طرح می‌تواند اقتصاد غیررسمی را سامان دهد، اما موفقیت آن به میزان ثبات در روابط تجاری، زیرساخت‌های گمرکی و امنیت اقتصادی وابسته است.
سفر رئیس‌جمهور به خراسان جنوبی نیز با آمارهای بزرگ همراه بوده؛ ۹۳ همت اعتبار و سرمایه‌گذاری، پروژه فولاد، معدن طلا و تفاهم‌نامه‌های متعدد. استاندار این سفر را نقطه عطف توسعه استان می‌داند. اما تجربه استان‌های دیگر نشان داده که فاصله میان تفاهم‌نامه و تحقق، گاهی سال‌ها طول می‌کشد.
در حوزه معدن، آزادسازی ۳۵ هزار هکتار پس از سال‌ها توقف، می‌تواند نقطه امیدی برای اشتغال باشد. با این حال، فعال‌سازی واقعی این معادن نیازمند سرمایه‌گذاری، فناوری و بازار است؛ موضوعی که در شرایط اقتصادی فعلی، چالش‌برانگیز خواهد بود.
در کنار همه این موارد، انرژی خورشیدی به عنوان مزیت جدید خراسان جنوبی مطرح شده است. آفتاب فراوان و زمین‌های وسیع، استان را به یکی از بهترین مناطق برای توسعه این بخش تبدیل کرده. اتصال نیروگاه‌ها به شبکه و قراردادهای جدید، اگر به مرحله بهره‌برداری برسد، می‌تواند درآمد پایدار و امنیت انرژی را به همراه داشته باشد. اما شاید مهم‌ترین محور توسعه، تجارت با افغانستان باشد. مرز ماهیرود اکنون یکی از فعال‌ترین گذرگاه‌های اقتصادی کشور محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از صادرات ایران به افغانستان از این مسیر انجام می‌گیرد. در نگاه مدیریت استان، تقویت این روابط، راهی برای کاهش بیکاری و رونق اقتصادی شرق کشور است.
با این حال، این مسیر بدون ریسک نیست. نوسانات سیاسی و اقتصادی افغانستان، وابستگی شدید به یک بازار و مشکلات زیرساختی، می‌تواند آینده این تجارت را تحت تأثیر قرار دهد. در مجموع آنچه به‌عنوان ۹۳ همت دستاورد سفر رئیس‌جمهور به خراسان جنوبی اعلام شده، ترکیبی از ۱۶ همت اعتبارات عمرانی، ۱۷ همت تسهیلات بانکی، ۳۳ همت تفاهم‌نامه‌های بخش خصوصی و پروژه‌های کلان صنعتی همچون فولاد و فرآوری طلاست؛ رقمی که بیش از آن‌که یک عدد نقد و در دسترس باشد، مجموعه‌ای از تعهدات، تسهیلات و سرمایه‌گذاری‌های مشروط به اجراست. تحقق واقعی این رقم، وابسته به تخصیص به‌موقع اعتبارات، پرداخت عملی تسهیلات و ورود جدی سرمایه‌گذاران خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند فاصله میان اعلام ارقام و اثرگذاری ملموس آن در زندگی مردم خراسان جنوبی را تعیین کند. خراسان جنوبی در نقطه‌ای حساس ایستاده است؛ جایی میان فرصت و انتظار. آمارها از جهش سخن می‌گویند، اما مردم نتیجه می خواهند. اگر پروژه‌ها به سرانجام برسند، این استان می‌تواند از حاشیه به متن اقتصاد منطقه‌ای منتقل شود. اما اگر این روند متوقف شود، فاصله میان وعده‌ها و واقعیت، عمیق‌تر از گذشته خواهد شد. آزمون اصلی اکنون نه اعلام پروژه‌ها، بلکه تحقق آن‌هاست؛ آزمونی که آینده اقتصادی خراسان جنوبی را رقم خواهد زد.