عطش درمان فروکش می کند؟

دسترسی به پزشک متخصص در مناطق دورافتاده، سال‌هاست که برای بسیاری از مردم خراسان جنوبی به معنای سفرهایی طولانی و فرسایشی، پرداخت هزینه‌های گزاف برای اقامت در شهرهای بزرگ و گاه تحمل دردهای طاقت‌فرسا تا رسیدن به مراکز درمانی مجهز بوده است. در این اقلیم سخت، جایی که فاصله میان روستاها و مراکز استان با کیلومترها جاده خاکی و غیر استاندارد تعریف می‌شود، هر خلأ درمانی به معنای به خطر افتادن جان یک انسان است. در این میان، خبر حضور ۵۸ پزشک متخصص جدید در استان، همچون بارانی سبک بر زمین تشنه درمان می‌بارد؛ خبری که در نگاه اول امیدآفرین است، اما وقتی با عینک تحلیل و در کنار آمارهای تکان‌دهنده کمبود پزشک در سال‌های گذشته به آن بنگریم، می‌بینیم که این اتفاق بیش از آنکه یک نقطه پایان باشد، آغازگر یک چالش مدیریتی و ساختاری بزرگ‌تر است.

توزیع نیرو در کانون نیاز
دکتر محمود گنجی‌فرد، رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، در آیین استقبال از پزشکان جدیدالورود، از استقرار این نیروها در ۱۵ بیمارستان دانشگاهی استان خبر داد. در این توزیع، سه نفر به عنوان عضو هیئت علمی در بیرجند مستقر شده و ۵۵ متخصص دیگر در نقاط مختلف استان پخش شده‌اند. آنچه در این تصمیم باید با دقت بررسی شود، رویکرد توزیع نیروهاست. تخصیص متخصص به شهرستان‌های درمیان، زیرکوه، حاجی‌آباد، بشرویه، سرایان و خوسف، نشان از تلاشی برای کاهش فاصله میان مرکز و حاشیه دارد تا عدالت درمانی، از یک شعار مدیریتی به یک واقعیت ملموس تبدیل شود. مردم این مناطق که سال‌ها با کمبود شدید متخصصانی در رشته‌های حیاتی دست و پنجه نرم می‌کردند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا برای یک ویزیت تخصصی، مجبور به پیمودن صدها کیلومتر جاده نباشند. به باور رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، استقرار این پزشکان نه تنها ظرفیت ارائه خدمات را به طور چشم‌گیری افزایش می‌دهد، بلکه هزینه‌های جانبی درمان را برای اقشار کم‌درآمد کاهش داده و سهولت دسترسی را به سطح مطلوب‌تری می‌رساند. اما سؤال اینجاست که آیا این تعداد از متخصصان می‌توانند تمام خلأهای موجود را پر کنند یا تنها فشار کاری را بر روی دوش پزشکان فعلی کاهش می‌دهند؟

کالبدشکافی بحران
برای درک عمق موضوع، باید لایه‌های پنهان نظام سلامت در این استان را کالبدشکافی کرد. تحلیل مستند از گزارش‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهد که مشکل خراسان جنوبی تنها یک کمبود عددی و مطلق پزشک نیست، بلکه معضل اصلی، توزیع نامتوازن و نرخ بسیار پایین ماندگاری است. در سال‌های گذشته، درخواست‌های مکرر دانشگاه علوم پزشکی بیرجند برای جذب ۱۲۰ تا ۱۳۰ متخصص در رشته‌های مختلف، همواره با پاسخ‌های ناقص مواجه شده و سهمیه‌های تخصیصی همواره کمتر از نیاز واقعی و واقعی‌ترین نیازهای مردم بوده است. بحران در برخی رشته‌ها، به‌ویژه بیهوشی، اطفال و عفونی به حدی رسیده است که در برخی شهرستان‌ها، نبود حتی یک متخصص اطفال، خانواده‌ها را به سفرهای اجباری و پرهزینه به تهران یا مشهد کشانده است. دکتر محمود گنجی‌فرد نیز در سخنانش به صراحت به محدودیت تأمین متخصص بیهوشی اشاره کرد و با پذیرش این واقعیت تلخ، تأکید نمود که این کمبود می‌تواند مستقیماً بر ارائه خدمات جراحی در سطح استان تأثیر بگذارد و باعث شود بیمارانی که نیاز به جراحی‌های فوری دارند، زمان طلایی درمان خود را در مسیر جاده‌ها از دست بدهند.

فراتر از یک حکم استقرار
حقیقت عریان این است که جذب پزشک، تنها نیمی از مسیر است؛ نیمه دشوارتر و حیاتی‌تر، ایجاد انگیزه برای ماندگاری آن‌هاست. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که حدود ۷۰ درصد علت عدم ماندگاری متخصصان در خراسان جنوبی، نبود زیرساخت‌های رفاهی مناسب، دغدغه‌های خانوادگی و عدم تناسب تعرفه‌های پرداختی با مشقت خدمت در مناطق محروم است. بسیاری از پزشکان طرحی که به اجبار یا تعهد وارد این مناطق می‌شوند، به دلیل فشار کاری طاقت‌فرسا، نبود امکانات تشخیصی پیشرفته مانند سی‌تی‌اسکن یا MRI در برخی شهرستان‌ها و نبود محیطی مناسب برای رشد علمی و حرفه‌ای، به محض پایان دوره تعهد، استان را ترک می‌کنند.
در همین راستا، رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با اشاره به گستردگی جغرافیایی و محدودیت‌های دسترسی، بر لزوم مسئولیت‌پذیری پزشکان جدید تأکید کرد. او به درستی اشاره کرد که سال‌های نخست خدمت در مناطق محروم، اگرچه با دشواری‌های بسیاری همراه است، اما به عنوان یک تجربه ارزشمند در شکل‌گیری شخصیت حرفه‌ای پزشکان عمل می‌کند. اما از دیدگاه تحلیلگران سلامت، تکیه بر انگیزه اخلاقی و مسئولیت‌پذیری، راهکاری کوتاه‌مدت است. برای اینکه پزشک متخصص در محیطی که احساس تنهایی حرفه‌ای می‌کند، بماند، باید سیستم پاداش و حمایت‌های رفاهی به طور بنیادین تغییر کند.

نیاز به تغییر پارادایم در مدیریت درمان
اگر بخواهیم واقع‌بینانه به موضوع بنگریم، استقرار ۵۸ متخصص جدید گامی در جهت بهبود است، اما نه یک راهکار قطعی. نظام سلامت خراسان جنوبی نیازمند عبور از مدل جذب موقت و حرکت به سوی مدل ماندگاری پایدار است. این امر تنها با ایجاد زیرساخت‌های رفاهی (مانند مسکن مناسب)، افزایش چشمگیر تعرفه‌ها در مناطق محروم و تجهیز بیمارستان‌های شهرستان‌ها به دستگاه‌های پیشرفته تشخیصی میسر خواهد بود تا پزشک متخصص، ابزارهای لازم برای تشخیص درست را در اختیار داشته باشد و احساس نکند که به دلیل نبود امکانات، در خدمت‌رسانی به بیمار ناتوان است.
دکتر محمود گنجی‌فرد در پایان سخنانش بر تعامل و هم‌فکری میان پزشکان و مسئولان تأکید کرد تا موانع موجود برطرف شود. این تعامل، در واقع کلید طلایی است؛ چرا که پزشک متخصص در محیطی که احساس حمایت مدیریتی کند و بداند صدای مشکلاتش شنیده می‌شود، تمایل بیشتری به ماندن خواهد داشت.

افق‌های پیش‌رو
حضور این ۵۸ متخصص، بدون شک فشار کاری را از روی دوش پزشکان فعلی برمی‌دارد و نوبت‌های چند ماهه را کوتاه می‌کند، اما برای تبدیل شدن به یک تحول پایدار، نیازمند تغییر استراتژی در سطح کلان است. باید به جای نگاه تک‌بعدی به جذب نیرو، به زنجیره کامل درمان نگریست. این زنجیره شامل آموزش، تجهیز، رفاه و در نهایت درمان است. در نهایت، استقرار این پزشکان، گامی امیدوارکننده در مسیر عدالت بهداشتی است. اما برای آنکه این حضور، یک تجربه گذرا و موقت نباشد، باید محیط درمانی خراسان جنوبی را به گونه‌ای بازسازی کرد که پزشکان نه به دلیل تعهد اجباری یا حکم اداری، بلکه به دلیل رضایت شغلی، رفاهی و اجتماعی، تصمیم بگیرند ریشه در این خاک بدوانند. تنها در صورتی که تلاشی جمعی برای رفع محرومیت‌های زیرساختی صورت گیرد، می‌توان با اطمینان گفت که عطش درمان در کویر جنوب، نه تنها برای امروز، بلکه برای نسل‌های آینده نیز سیراب شده است و مردم این دیار، حق طبیعی خود را برای دریافت خدمات تخصصی در نزدیکی خانه خود به دست آورده‌اند.