وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
سیصد و سیزدهمین برنامه سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت رونمایی از نشریه قدیمی «آزادی قائنات» در بیرجند برگزار شد.
این مراسم از سوی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مراکز اسناد آستان قدس رضوی با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان جنوبی و با حضور دکتر محمود رفیعی پزشک و مورخ نامدار بیرجندی، جمعی از اساتید دانشگاه، شهردار بیرجند، تعدادی از مسئولان فرهنگی و اجتماعی، مدیران و کتابداران کتابخانه‌های عمومی و جمعی از اهالی رسانه و مطبوعات در سالن کنفرانس این اداره کل شد.
مطبوعات آینه‌ای از تاریخ و زندگی مردم
در آغاز این مراسم ابراهیم حافظی رئیس اداره مطبوعات آستان قدس رضوی با تأکید بر اهمیت آشنایی با اسناد و مدارک تاریخی در مسیر شناخت گذشته مطبوعات کشور، روزنامه‌های محلی را فراتر از مجموعه‌ای از خبرها و گزارش‌های روزانه دانست و آن‌ها را منابعی ارزشمند برای شناخت تجربه زیسته مردم، دغدغه‌ها، خواسته‌ها و شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره معرفی کرد.وی با اشاره به ظرفیت‌های سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، گنجینه مطبوعات نگهداری‌شده در این مجموعه را فرصتی ارزشمند برای پژوهشگران دانست و بر ضرورت استفاده از اسناد معتبر در بازخوانی تاریخ رسانه‌ای منطقه تأکید کرد.حافظی همچنین با اشاره به پیشینه مطبوعات خراسان جنوبی، روزنامه «آزادی قائنات» را از نشریات قدیمی و اثرگذار در تاریخ مطبوعات بیرجند برشمرد و گفت: «آزادی قائنات» از ابتدای سال ۱۳۳۱ هجری شمسی به مدّت حدود یک سال و نیم تا مرداد ماه ۱۳۳۲ منتشر شد و تأثیر فراوانی بر مطبوعات این منطقه گذاشت.
زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری مطبوعات
در ادامه حسین افضلیان، مدیرکل اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان جنوبی، نویسنده و پژوهشگر فرهنگی و اجتماعی، با نگاهی تاریخی به جریان‌های نوسازی و اصلاح‌طلبی در ایران، شکل‌گیری مطبوعات را در پیوند با تحولات فکری، اجتماعی و سیاسی کشور مورد بررسی قرار داد.وی گفت: پیدایش و گسترش مطبوعات در ایران معاصر به خصوص در دوره قاجار نه تنها به عنوان یک پدیده رسانه‌ای، بلکه محصول تلاش‌های پیگیرانه جریان روشنفکری، نخبگان و مصلحان اجتماعی برای گذار از سنت به مدرنیته بود. لذا برای فهم چرایی و چگونگی ظهور یک نشریه در شهری دورافتاده و کم‌برخوردار مانند بیرجند در حاشیه کویر مرکزی ایران که حتی از داشتن یک چاپخانه هم بی‌بهره بود، نباید تنها به تاریخ‌نگاری‌های محلی بسنده کرد. وی اضافه کرد مطبوعات ایران در بستر تاریخی خود در دوران معاصر، فراتر از یک ابزار اطلاع‌رسانی در حکم یک دیده‌بان بیدار و به عنوان آینه تمام‌نمای مطالبات مردم و به عنوان بستر روشنفکری معاصر ایران وظیفه خطیر خود را به خوبی ایفا نموده است. لذا از این منظر روزنامه آزادی قائنات پدیده‌ای ست برخاسته از متن جامعه پرالتهاب و پرتنش امّا تحوّل‌خواهِ ایرانِ دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰.
افضلیان با اشاره به سالهای نخستین سلطنت قاجار گفت: به گفته دکتر عبدالهادی حائری، سالهای نخستین حکومت قاجار را باید «نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با تمدّن و بورژوازی غرب دانست. از این رو تلاش‌های اصلاحی شخصیت‌هایی چون شاهزاده عباس‌میرزا نایب‌السلطنه و وزیرش میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی که با برنامه‌های اصلاح‌طلبانه خود از قبیل اعزام دانشجو به خارج از کشور، وارد کردن دستگاه چاپ برای انتشار روزنامه و … مسیر را برای گسترش اندیشه‌های نو در ایران هموار ساختند را از نشانه‌های مهم آغاز این مسیر برشمرد.
وی در ادامه به جنگهای ایران و روس در دوره سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار که به شکست سپاه ایران منجر شد اشاره کرد و گفت: این ناکامی‌ها، برخی از اندیشه‌گرانی که دل در گرو آبادی و آزادی ایران داشتند را بر آن داشت به بررسی دلایل این ضعف و ناتوانی بپردازند. در حقیقت همین واکاوی صدای شکستنِ دیوارهای پوسیده و سستِ سنت‌گرایی بود که ایران و ایرانیان را ناگزیر می‌ساخت برای آینده مملکت راهی نو بجویند.
افضلیان در ادامه گفت: در حقیقت از دل همین پرسش‌ها بود که اندیشه‌های نوگرایانه برآمدند، اندیشه‌هایی که در نهایت به انقلاب بزرگ مشروطیّت ختم شد. انقلابی که هر چند با ناکامی‌هایی همراه بود و به سرانجام بایسته‌ای نرسید، امّا راه را به روی تحوّلات نوسازانه و مترّقی در ایران باز کرد.افضلیان در ادامه با تأکید بر نقش مطبوعات در گسترش آگاهی عمومی، قانون‌گرایی و عدالت‌خواهی، اظهار داشت: رسانه‌های مکتوب در مقاطعی همچون انقلاب مشروطه، رخداد تغییر سلطنت، دوره پهلوی اوّل، شهریور ۱۳۲۰ و اشغال ایران توسط متفقین و نهضت ملّی شدن صنعت نفت، به یکی از عرصه‌های مهم در بیان دیدگاه‌ها و مطالبات مردم تبدیل شدند.وی همچنین به نقش زنان پیشرو در گسترش آموزش، تأسیس مدارس و انتشار نشریات اشاره کرد و فعالیت آنان را بخشی مهم از تاریخ تحولات اجتماعی و فرهنگی ایران معاصر دانست.این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود به دشواری‌های روزنامه‌نگاری در تاریخ معاصر ایران پرداخت و با یادآوری سرگذشت روزنامه‌نگارانی همچون میرزاجهانگیرخان صوراسرافیل، محمّد فرخی یزدی، محمّد مسعود، سیدحسین فاطمی و امیرمختار کریم‌پور شیرازی، از هزینه‌های سنگین فعالیت‌های مطبوعاتی در نظام‌های تمامیّت‌خواه سخن به میان آورد و افزود: در ایران معاصر، فعالیت مطبوعات و مطبوعاتی‌ها هرگز قرین با امنیّت و آرامش نبوده‌است. مگر می‌شد از استبداد، خودکامگی، ستم، بی‌قانونی، بی‌عدالتی، ناامنی و … نوشت و امنیّت داشت؟ اساساً تاریخِ روزنامه‌نگاری ایران از همان سالهای سلطنت قاجار به بعد همواره بر خون، تبعید، شکنجه، مرارت، سانسور، ترس و دلهره استوار بوده‌است.افضلیان همچنین به حوادث مربوط به چاپخانه صمدی و روزنامه «آزادی قائنات» و آتش‌زدن مرکز این روزنامه در سرای صمدی و برخوردهای صورت‌گرفته با فعالان آن در فضای سیاسی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ اشاره کرد و گفت: این رویدادها بخشی از تاریخ پرهزینه مطبوعات است.
سابقه روزنامه‌نگاری در بیرجند
همچنین در این مراسم، سید حسین حسینی، نویسنده و خبرنگار باسابقه روزنامه و مطبوعات طی سخنانی با موضوع روزنامه‌ها و سابقه روزنامه‌نگاری در بیرجند گفت: محمدمهدی صمدی، تاجر مشهور بیرجند، سرمایه‌گذار نشریه آزادی قائنات است.وی درباره تاریخچه روزنامه «آزادی قاینات» و نقش محمدمهدی صمدی در راه‌اندازی و گسترش فعالیت آن گفت: این روزنامه در ابتدا در مشهد چاپ می‌شد اما پس از فراهم شدن زیرساخت ها در بیرجند به چاپ می رسید؛ اتفاقی که در توسعه زیرساخت‌های مطبوعاتی منطقه اهمیت داشت.این پژوهشگر همچنین از تدوین مجموعه‌ای پژوهشی در حدود ۴۵۰ صفحه شامل اخبار تاریخی بیرجند و قائنات در مطبوعات دوره قاجار و دوره‌های بعد خبر داد و حمایت از انتشار این اثر را برای تکمیل تاریخ مکتوب منطقه ضروری دانست و افزود: بازتاب اخبار بیرجند و قائنات در مطبوعات دوره قاجار اهمیت زیادی دارد و منابع آرشیوی، نمونه‌هایی از مطالب منتشر شده درباره این منطقه در نشریات آن دوره را تشریح کرده و ردپای بیرجند و قائنات در مطبوعات دوره قاجار را تبیین می‌کنند.
فعالیت چهره های‌فرهنگی
و مذهبی درمطبوعات
حسینی همچنین به نقش چهره‌های فرهنگی و مذهبی منطقه در فعالیت‌های مطبوعاتی اشاره کرد و از علامه سید غلامرضا سعیدی، آیت‌ا…شیخ هادی هادوی به عنوان شخصیت‌های اثرگذار در این عرصه نام برد.او در ادامه با اشاره به نام برخی از نویسندگان نشریه آزادی قائنات همچون سیدمهدی سعیدی به عنوان سردبیر، تصریح کرد: از آنجایی‌که تمامی امور نشریه در بیرجند انجام می‌شد و دست‌اندرکاران و نویسندگان آن به مسائل اجتماعی منطقه مسلط بودند، این نشریه از اهمیت خاصی برخوردار بود.وی درباره دیگر نشریات منطقه قائنات نیز گفت: نشریه «نصرت بیرجند» در سال ۱۳۲۰، اولین نشریه مجوز گرفته منطقه بوده؛ اما به مرحله انتشار نرسیده است. نشریه «بیداری قهستان» و «حقیقت قائنات» نیز در نقطه سیاسی مقابل نشریه آزادی قائنات منتشر می‌شدند. همچنین می‌توان از نشریه «اتحاد قائنات» که شماره‌های محدودی از آن چاپ شده، به‌عنوان دیگر نشریات سالهای ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ بیرجند نام برد.حسینی همچنین به بیان نکاتی پیرامون فعالیت‌های مطبوعاتی افرادی نظیر آیت‌ا… هادوی، علامه سید غلامرضا سعیدی، علامه فرزان و محمدحسین فرزین، در این منطقه پرداخت.وی همچنین از کاظم معتمدنژاد، پدر علم ارتباطات و محمداسماعیل رضوانی، پدر تاریخ معاصر و تاریخ مطبوعات کشور که متولد منطقه بیرجند و تحصیل‌کرده مدرسه شوکتیه بودند، یادکرد.
حسینی در ادامه بر حفظ میراث مطبوعاتی و پاسداشت هویت فرهنگی استان تاکید کرده و گفت: آیین رونمایی از روزنامه تاریخی «آزادی قائنات» فرصتی برای توجه دوباره به بخشی از میراث رسانه‌ای استان و ضرورت گردآوری، نگهداری و معرفی اسناد مطبوعاتی را فراهم نموده است.در پایان این مراسم از سوابق و نسخه‌های موجود از روزنامه آزادی قائنات که در مرکز اسناد آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود رونمایی شد.
