وبسایت روزنامه امروز خراسان جنوبی
توسعه زیرساخت‌های ریلی همواره به عنوان یکی از کلیدی‌ترین متغیرها در معادلات اقتصادی و ارتباطی مناطق دورافتاده شناخته می‌شود. وقتی صحبت از اتصال نقاط مختلف به شبکه سراسری به میان می‌آید، بحث، تنها بر سر جابجایی مسافر و بار نیست، بلکه هدف اصلی، کاهش هزینه‌های لجستیکی و فعال کردن ظرفیت‌های صنعتی و معدنی است. اما در واقعیت، فاصله میان صدور دستورات تخصیص اعتبار و مشاهده اثرات فیزیکی این پروژه‌ها، شکافی است که مسئولان سعی دارند آن را با آمارهای پیشرفت درصد به درصد پر کنند.
تخصیص اعتبارات و ریل توسعه
دستور تخصیص یک هزار و سیصد میلیارد تومان اعتبار جدید برای پروژه راه‌آهن زاهدان-بیرجند- قاین-یونسی صادر شده تا مجموع اعتبارات تخصیص یافته به این طرح به هفت هزار و پانصد میلیارد تومان برسد. این مبلغ که در سطح ملی به عنوان یک حمایت مالی برای پیشبرد طرحی زیرساختی در نظر گرفته شده است، قرار است مسیر تکمیل یکی از مهم‌ترین شبکه های ارتباطی شرق کشور را هموارتر کند. اتصال این مسیر به شبکه ریلی سراسری، از مطالبات دیرینه مردم منطقه است که طی بیش از دو دهه گذشته در شمار خواسته‌های توسعه‌ای قرار داشته و همواره در سفر مسئولان ملی، نشست‌های مدیریتی و پیگیری‌های نمایندگان مطرح شده است. این مطالبه زیرساختی علاوه بر تسهیل جابجایی مسافر و بار، با چشم‌انداز کاهش هزینه‌های حمل و نقل، توسعه فعالیت‌های معدنی و صنعتی، افزایش ظرفیت صادراتی و تقویت موقعیت ترانزیتی شرق کشور پیوند خورده است.
استاندار خراسان جنوبی، با اشاره به این تخصیص اعتبار در دهم آبان ماه، تاکید کرده که تامین منابع مالی برای تسریع در روند اجرای این طرح راهبردی دنبال شده است. سید محمدرضا هاشمی، معتقد است اجرای این طرح در توسعه اقتصادی، تسهیل حمل و نقل کالا و مسافر، رونق فعالیت‌های معدنی و صنعتی و افزایش ظرفیت‌های صادراتی نقش تعیین کننده‌ای دارد. از نظر او تامین اعتبار، علاوه بر کمک به تداوم عملیات اجرایی، زمینه‌ساز شتاب‌گیری روند تکمیل این زیرساخت است تا آثار اقتصادی و اجتماعی آن در آینده در بخش‌های مختلف نمایان شود. وی تاکید کرد که این پروژه بیش از هر زمان دیگری به پشتوانه اعتبارات و پیگیری‌های مستمر نیاز دارد تا مطالبه چندین ساله مردم گام به گام به واقعیت نزدیک‌تر شود.
چالش ابرپروژه‌ها و سرعت لاک‌پشتی
در اینجا باید به نکته‌ای بنیادین در مورد مدل اجرای چنین طرح‌هایی اشاره کرد. ابرپروژه‌هایی مانند راه آهن، ابراعتبار هم می‌خواهند و هرچند با یک همت، دو همت و در نهایت هفت و نیم همت حرکت می‌کنند، اما در عمل پیشروی آن‌ها با این رقم های ریز، بسیارکند است. این تضاد میان حجم اعتبارات و زمان طولانی اجرا، نشان می‌دهد که در ساختار ابرپروژه‌های زیرساختی، تزریق پول به تنهایی تضمین‌کننده سرعت نیست و هر رقم اعتبار جدید، در برابر چالش‌های اجرایی و زمان‌بر بودن عملیات ریل‌گذاری، با کندی شدیدی روبرو می‌شود. وقتی پروژه‌ای در بازه زمانی دو دهه قرار می‌گیرد، مشخص می‌شود که مدیریت زمان در این ابرپروژه‌ها به اندازه مدیریت بودجه اهمیت دارد، اما در عمل، روند پیشرفت فیزیکی سرعتی پایین دارد. خود زمان هم پول را می بلعد چون ارزش آن با ساعتی قبل متفاوت است.
بررسی آمار پیشرفت فیزیکی
بر اساس آمار اعلام شده توسط استاندار در هشتم مهر ماه، مجموع چهارده قطعه راه‌آهن در محدوده استان بیش از ۴۱ درصد پیشرفت فیزیکی دارد. در تفکیک قطعات، میزان پیشرفت فیزیکی قطعه ۱۴ بیش از ۶۰ درصد و قطعه ۱۳ حدود ۲۳ درصد گزارش شده است. این ارقام نشان دهنده وضعیت فعلی جبهه‌های کاری است. از ابتدای اجرای این پروژه تاکنون بیش از هفت هزار و هشتصد میلیارد تومان اعتبار به طرح تزریق شده که بیش از پنج هزار و هشتصد میلیارد تومان آن در دولت چهاردهم تامین شده و اختصاص یافته است. با افزودن تخصیص جدید در آبان ماه، مجموع این اعتبارات در دولت چهاردهم به هفت هزار و پانصد میلیارد تومان رسید. این حجم از منابع مالی نشان دهنده درجه اولویت این پروژه در برنامه‌های دولت است، اما تطبیق این ارقام با درصد پیشرفت فیزیکی، گویای همان کندی ساختاری در پیشبرد عملیات است.
برنامه‌های عملیاتی و ریل‌گذاری
در لایه‌های اجرایی، مدیرکل راه و شهرسازی خراسان جنوبی، از پیشرفت ۳۵ درصدی عملیات زیرسازی پروژه راه‌آهن شرق کشور خبر داده؛ میرمحمد مودی، اعلام کرده که آغاز ریل‌گذاری از سمت ایستگاه یونسی به طرف خراسان جنوبی از برنامه‌های سال ۱۴۰۵ است. طول کل مسیر راه‌آهن زاهدان، بیرجند، قاین و یونسی حدود ۹۱۷ کیلومتر تعریف شده که ۴۳۲ کیلومتر آن در محدوده خراسان جنوبی قرار دارد. همچنین حدود ۷۰۰ کیلومتر از این مسیر برای مدیریت اجرایی، پیگیری و تامین مالی در حوزه مسئولیت اداره کل راه و شهرسازی خراسان جنوبی قرار گرفته است.
میرمحمد مودی با اشاره به جزییات مسیر بیرجند و یونسی بیان کرد که در محدوده ۲۷۰ کیلومتری این مسیر، حدود ۱۳۰ کیلومتر از مرحله زیرسازی عبور کرده و وارد مرحله روسازی و ریل‌گذاری شده است. وی تامین منابع مالی را از الزامات اصلی تداوم عملیات اجرایی دانست و افزود: برای سال ۱۴۰۵، هفت هزار میلیارد تومان اعتباردیگر برای این پروژه پیش‌بینی شده بود تا سرعت اجرای عملیات در قطعات مختلف افزایش یابد. این پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که برای رسیدن به اهداف سال ۱۴۰۵، نیاز به جریان مداوم و بدون وقفه اعتبارات است تا کارگاه‌های اجرایی دچار توقف نشوند.
موانع قانونی و احداث ایستگاه‌ها
یکی از نقاط حساس پروژه، احداث ایستگاه‌های بیرجند و قائن است که در برنامه سال ۱۴۰۵ قرار دارد. اما طبق اظهارات مدیرکل راه و شهرسازی استان، اجرای این بخش به تکمیل مراحل قانونی و تملک اراضی وابسته است. مودی تصریح کرده که بخش عمده اراضی در محدوده این ایستگاه‌ها از نوع مستثنیات است و برای آغاز عملیات اجرایی، باید مراحل حقوقی و اداری تملک زمین‌ها طی شده و مقدمات آزادسازی فراهم شود. وی تاکید کرد که پیگیری‌های لازم برای تکمیل این فرایندهای قانونی ادامه دارد تا پس از فراهم شدن شرایط، عملیات احداث این دو ایستگاه ضروری آغاز شود. احداث این ایستگاه‌ها از بخش‌های ضروری تکمیل زیرساخت‌های ریلی استان به شمار می‌رود و نقش مهمی در فراهم شدن امکان بهره‌برداری از مسیر و ارائه خدمات حمل و نقلی به مردم منطقه خواهد داشت.
مطالبات پیمانکاران و نیازهای کارگاه‌ها
در کنار بحث اعتبارات کلان، مسائل خرد اما حیاتی در کارگاه‌ها وجود دارد. استاندار در بازدید از قطعات ۱۳ و ۱۴ پروژه، بر ضرورت پرداخت مطالبات پیمانکاران و رفع مشکلات اجرایی تاکید کرد. تامین نیازهای اولیه کارگاه‌ها شامل آب، برق، گاز و سوخت و همچنین رفع معارضان، از جمله مسائلی است که در نشست‌های بررسی مشکلات مطرح شد. سیدمحمدرضا هاشمی تاکید کرد که مشکلات پیمانکاران باید در کوتاه‌ترین زمان برطرف شود تا عوامل اجرایی بتوانند مطابق برنامه زمان‌بندی پیش بروند. وی اشاره کرد که با وجود محدودیت‌های اقتصادی و مطالبات مالی پیمانکاران، عملیات اجرایی ادامه دارد و پیگیری‌ها برای به‌روز شدن صورت وضعیت‌ها در سطح ملی و استانی دنبال می‌شود. این مسائل نشان می‌دهد که حتی با وجود تخصیص اعتبار در سطح کلان، تامین نیازهای جاری کارگاه‌ها همچنان یکی از چالش‌های پیش روی پروژه است.
چشم‌انداز اقتصادی و ترانزیتی
تکمیل این مسیر ریلی فراتر از جابجایی مسافر، زمینه‌ساز کاهش هزینه حمل مواد معدنی و تسهیل انتقال کالا خواهد بود. با توجه به ظرفیت‌های معدنی و موقعیت جغرافیایی در شرق کشور و هم جواری با افغانستان، دسترسی به شبکه ریلی در کاهش هزینه‌های لجستیکی و تسهیل ارتباط بنگاه‌های اقتصادی با بازارهای داخلی و خارجی موثر است. همچنین این مسیر، ارتباط بهتری با مسیرهای ترانزیتی شمال و جنوب و دسترسی به آب‌های آزاد ایجاد می‌کند. علاوه بر این، تداوم فعالیت کارگاه‌ها برای معیشت حدود دو هزار خانوار که در مسیر اجرای پروژه فعالیت می‌کنند، اهمیت دارد. این بعد اجتماعی پروژه نشان می‌دهد که هرگونه توقف در عملیات اجرایی، مستقیماً بر معیشت هزاران نفر تاثیر می‌گذارد.
تخصیص یک هزار و سیصد میلیارد تومان اعتبار جدید، در حالی صورت گرفته که پروژه وارد مراحل گسترده‌تری از عملیات شده است. اما تحقق اهدافی مانند ریل‌گذاری از سمت یونسی و احداث ایستگاه‌های بیرجند و قائن، علاوه بر تامین اعتبار، در گرو پرداخت به‌موقع مطالبات پیمانکاران، تکمیل زیرسازی و رفع موانع حقوقی تملک زمین‌ها است. پروژه راه‌آهن اکنون با عبور از ۴۱ درصد پیشرفت فیزیکی، در مسیری است که تحقق کامل آن مستلزم عبور از کندی‌های ساختاری در ابرپروژه‌های ریلی کشور است تا اعتبارها به نتایج ملموس تبدیل شوند.
